درودى جاويدان كه در عرصه قيامت ما را توشه و اندوخته باشد ، و بر خاندان و ياران ( پاك ) او باد كه هر يك از آنها در آسمان دين بدرى و براى طوايف مسلمانان الگو و سرمشقى است . اما بعد ، در سنّت آمده است : « يك ساعت انديشيدن بهتر از يك سال عبادت است « 1 » » ، و در كتاب خدا بر تدبّر و عبرت گرفتن و انديشيدن زياد ترغيب و تأكيد شده و پوشيده نيست كه تفكّر كليد روشنايى و مبدأ بينش و وسيلهء كسب علوم و معارف و دانستنيهاست . بيشتر مردم فضيلت و مرتبهء آن را مىدانند ، ليكن حقيقت و ثمره ، منشاء و مورد طريقه و كيفيّت آن را نشناخته‌اند و نمىدانند چگونه و در چه چيز و براى چه چيز بينديشند و از آن چه مطلوبى بايد داشته باشند آيا عين آن مطلوب است يا براى ثمره‌اى كه از آن به دست مىآيد آن را طالبند . اگر به خاطر ثمرهء آن است اين ثمره چيست ، از علوم است يا از احوال و يا از هر دو ، و كشف همهء اينها مهمّ است از اين رو ما به خواست خداوند نخست فضيلت تفكّر سپس حقيقت تفكّر و ثمرهء آن و بعد مجارى و موارد آن را ذكر مىكنيم . فضيلت تفكّر ( 1 ) خداوند در كتاب عزيز خود در جاهاى بسيارى به تفكّر و تدبّر امر كرده و انديشمندان را ستوده و فرموده است : وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا « 2 » . ابن عباس گفته است : چون قومى در خداوند انديشيدند پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « در خلق خدا فكر كنيد و در خدا نينديشيد چه شما هرگز نمىتوانيد او را چنان كه شايسته است بشناسيد . » « 3 » از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله روايت شده است كه روزى آن حضرت بر گروهى وارد شد كه سر به جيب تفكّر فرو برده بودند به آنان فرمود : « چرا سخن نمىگوييد ؟ » گفتند : در خلق خدا مىانديشيم ، فرمود : « به همين گونه كار كنيد ، در خلق خدا بينديشيد و در او فكر نكنيد . چه در اين مغرب زمينى سفيد است ، روشنىاش سفيدى آن و يا سفيدىاش روشنى آن است ،

--> ( 1 ) كتاب العظمة ابن حبان از حديث ابى هريره با لفظ « شصت سال » ، مسند الفردوس ابو منصور ديلمى از حديث انس با لفظ « هشتاد سال » ، العظمة ابو الشيخ از قول ابن عباس ( المغنى ) . مىگويم : تفسير عياشى از حديث جعفر بن محمّد عليه السّلام ، بحار جزء دوم از جلد پانزدهم ، ص 195 آن را روايت كرده‌اند . ( 2 ) آل عمران / 191 : . . . و در آفرينش آسمانها و زمين مىانديشند ( و مىگويند ) بار الها اينها را بيهوده نيافريده‌اى . ( 3 ) ابو الشيخ از حديث ابن عباس ، الجامع الصغير .